Las buscadoras que cocinan memoria y futuro en Guanajuato
La lumbre no sólo calienta. También cuida, recuerda, sostiene. En Guanajuato, donde la ausencia se volvió cotidiana y la búsqueda terminó por ocuparlo todo, son las mujeres quienes han sostenido el peso: madres, hermanas, hijas que salen al monte, revisan fosas, tocan puertas, cargan expedientes y, al mismo tiempo, sus propios cuerpos cansados.
Entre ollas, maíz y atoles de sabores antiguos, garambullo, zapote, pinole, garbanzo, atole blanco, las buscadoras rescatan algo más que recetas. Cocinan para no desaparecer ellas también.
Recuperan ingredientes nativos y saberes que vienen de antes de la violencia, de un tiempo en que el alimento también era cuidado. El recetario que nace de estos encuentros no sólo está escrito en español, también en chichimeca jonaz, como una forma de honrar la raíz y asegurar que la memoria no se pierda ni en la lengua ni en la mesa.Volver al atole es también volver al cuerpo. Esta bebida tradicional de maíz, que acompañó generaciones enteras, no sólo reconforta: aporta energía, fibra y minerales como calcio y potasio, fortalece huesos y sistema cardiovascular, ofrece antioxidantes, sobre todo cuando se preparan con maíces coloridos, que ayudan a protegerse contra el envejecimiento y las enfermedades crónicas.
M’anir bur’í éta’r Guanajuato mó’ós, úp’ih máre’ úza ma’á et’i
Mápa sínha mundá úts’a súpanme ro’. Kibí’e n’í etó, usɇni’, n’i utɇhs. Guanajuato úbo’, ígo’ ndi úba’ énza’n, sá’ éna bengí í’e ki mánir bur’í éta’r sá’ urá pámer, mánir úri írur gó’ ndi énar ki étehr ním’ah ip’én: mánir bur’í egá, mánir músor ékhar, úrir bur’ír, ígo’ ndi éndi émbor, úbozen éndi n’í éta’, ur’óri ek’á, úp’ih richhí ip’én, ta’ís sá’ únar unhí enk’ír purmhé’ kurí érhun.
Úts’e sigá’s, úzih ki úr’i ígo’ ndi mátu bahírin etshá, erár, tamhás, píku, gáranso, úr’i kúnu’, mánir bur’í éta’r íta n’í síku’ ephá, mátu maré’r úp’ih máre’r. Kí’i mánir erhɇ úts’a etshá pa be kí’ir kibí’e si’áh sínthor.
Mánir bur’í éta’r úts’a ndi mátu báherin etshá kibi’e késiwu éna ephá, ígo’ úba’ ndi ná’i ípo’ kímba’ ikhás, ígo’ úba’ ndi ná’i úts’a márhe émha érho ki kímba’ ekhásb. Richhír ndi égis kábe’ mahár káne íri’ ratshá sínha mundá ún’e rinhí nehé síteh síngu’nme ri, me kibí’e úza’ wa éteh richhí égis, me í’e úzih kímba’ ekhás ki í’e ná’i ndi mátu báherin urhé’gun ná’i múki’ tɇhɇ úba’ ánehb ki bengí atshɇ’ni’.
Úr’i kikí akí nahínthɇn márhe áwa ním’ah ántho. Úr’i kúnu’ úzih úri múki’ úza, kíni úts’a ndi báherin múki’ kímba’ únesb, sínha mundá í’eme ri: me káne unhínthɇ éndoh’b, n’í síku’ ma’á épihr pa be káne si’áh sísi’ ki si’áh n’í si’íh me ná’i úts’a káne énihb, émha ma ítan sikhá úzih karí mán’íh í’e únhi ná’i énbar, émha ma sikhá káne í’e usthá ma káne mámba’ únehb ki káne sísí’me.
COORDINACIÓN GENERAL:
Ma Alejandra Díaz Castro
CONTEXTO SOCIOCULTURAL:
María Elizabeth Navarro Jerónimos
RECETAS Y PRUEBAS DE ATOLES:
Gloria Gisela Piñón Martínez, Ma. de la Luz Vega
Sánchez, Ma Irene Guerra Luna, Ashley Guadalupe
Tierrablanca Guerra
COCINADA COLECTIVA:
Ma de Jesús Ramírez Garcia, María de los Remedios
Hernández Gutierrez; 25 Mujeres buscadoras de
Guanajuato de los colectivos Buscadoras Guanajuato,
Te Busco, Salamanca Unidos Buscando
Desaparecidos, Proyecto de Búsqueda, Justicia y
Esperanza, ¿Dónde Están? Acámbaro, Al Encuentro de
Nuestros Desaparecidos; Centro Nuevo Impulso en
San Luis de la Paz
INGREDIENTES ENDÉMICOS:
Recolectoras de garambullo en San Luis de la Paz,
Producción derivados de vaina de mezquite
Mezquilate, Molinos y Central de Abastos Celaya
TRADUCCIÓN CHICHIMECA JONAZ:
María Guadalupe Ramírez Martínez, José René Ramírez
Ramírez
DISEÑO RECETARIO DIGITAL:
Patricia Gasca
ILUSTRACIONES INGREDIENTES ENDÉMICOS:
María Gabriela Guevara Sánchez
EDICIÓN VIDEO COCINADA COLECTIVA:
Ricardo Humberto Silva Ortega, Cine Colectivo
BLOG:
Mariana González
LEVANTAMIENTO DE FOTO Y VIDEO:
Mario Alfredo Armas Valadez
TEXTOS Y ENTREVISTAS:
Alfonsina Nayelli Avila Ramírez